भूतान जगातील सर्वात आनंदी आणि सुखी देश – रमाकांत डेरे
महादर्पण न्यूज नेटवर्क
ज्येष्ठ निसर्गप्रेमी आणि ‘दगडांचा देव’ म्हणून प्रसिद्ध असलेले आदरणीय रमाकांत डेरे यांनी भूतान देशाला भेट दिली. त्यांच्या नजरेतून भूतान देशाची वैशिष्ट्ये, तेथील निसर्ग, संस्कृती, जीवनशैली आणि विकासाची वाटचाल याबाबत जगाने शिकण्यासारख्या अनेक महत्त्वपूर्ण बाबी समोर आल्या आहेत. त्यांच्या या दौऱ्याच्या माध्यमातून भूतान देश समजून घेताना अनेक नवीन आणि प्रेरणादायी गोष्टी समोर आल्या आहेत .
कुठलाही देश हा केवळ भौगोलिक सीमांवर उभा राहत नाही, तर तो विशिष्ट तत्त्वे, मूल्ये आणि विचारसरणीवर उभा असतो. महात्मा गांधीजींनी म्हटले होते, “तुम्हाला सुखी राहायचे असेल, तर तुमच्या गरजा कमी करा.” याच विचाराला आपल्या जीवनपद्धतीचा आधार मानून भूतान अत्यंत मर्यादित गरजांमध्येही आनंदी आणि समाधानी जीवन जगताना दिसतो.
न्यू जलपाईगुडीमार्गे बागडोगरा विमानतळावर उतरून आम्ही सुमारे २५० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या भूतानच्या सीमेवरील रायगाव या शहरात पोहोचलो. भूतानमध्ये प्रवेश करण्यासाठी आवश्यक असलेले सर्व सोपस्कार पूर्ण केल्यानंतर आम्ही या देशाची राजधानी थिंफू येथे पोहोचलो.
भूतानची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने पर्यटन आणि शेती या दोन प्रमुख व्यवसायांवर अवलंबून आहे. या देशाची सर्वात महत्त्वाची आणि उल्लेखनीय बाब म्हणजे येथील निसर्ग आणि जैवविविधता. भूतानच्या नागरिकांनी निसर्गसंपदेचे मनापासून जतन केले आहे. भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने तुलनेने छोटा आणि सुमारे दहा लाख लोकसंख्या असलेला हा देश आहे; मात्र देशाविषयीचा आदर, अभिमान आणि प्रेम येथील प्रत्येक नागरिकाच्या वागण्यातून जाणवते.
येथील अनेक तरुण-तरुणी पर्यटन व्यवसायात कार्यरत असल्याचे दिसून येते. भूतानमधील एकमेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ पारो येथे आहे. जगातील अत्यंत आव्हानात्मक विमानतळांपैकी पारो विमानतळाची गणना केली जाते. येथील धावपट्टीवर विमान उतरविण्यासाठी अत्यंत कुशल आणि अनुभवी वैमानिकांची आवश्यकता असते. त्यामुळे जगभरातील विमान कंपन्यांकडून या विमानतळावर सुरक्षितपणे उतरू शकणारी विमानेच येथे पाठवली जातात आणि त्यासाठी विशेष प्रशिक्षण घेतलेले अनुभवी वैमानिक आवश्यक असतात.
भूतानमधील नागरिक स्वच्छता, टापटीपपणा आणि आपल्या देशाच्या प्रगतीसाठी अत्यंत जागरूक आणि कटिबद्ध असल्याचे पदोपदी जाणवते. येथील शिक्षण व्यवस्थेने बारावीपर्यंतचे शिक्षण मोफत ठेवले आहे. त्यानंतर उच्च शिक्षणासाठी अनेक तरुण ऑस्ट्रेलियासारख्या देशांमध्ये जातात. ऑस्ट्रेलिया आणि भूतान यांच्यात यासंदर्भात सहकार्याचे करार आहेत. उच्च शिक्षण घेतल्यानंतर येथील तरुण जगातील विविध देशांमध्ये कार्यरत होतात आणि तेथून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा अप्रत्यक्षपणे आपल्या देशाच्या अर्थव्यवस्थेला फायदा होतो.
भूतानच्या सामाजिक जीवनातील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथील विवाहपद्धती. विवाहानंतर वराने वधूच्या घरी जाऊन राहण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी आढळते. तसेच अनेक तरुण-तरुणी प्रेमविवाहाला प्राधान्य देतात. येथील सुमारे ९० टक्के जनता बौद्ध धर्माचे पालन करणारी आहे.
विदेशी पर्यटकांना अत्यंत आदराने, आपुलकीने आणि विनम्रतेने सेवा देण्याची येथील परंपरा आहे. अनेक तरुण पर्यटन मार्गदर्शक म्हणून काम करतात. पर्यटकांना आवश्यक असलेल्या विविध सेवा, विशेषतः वाहतूक व्यवस्था, उपलब्ध करून देण्यातही त्यांचा मोठा सहभाग असतो. हॉटेल व्यवसायापासून पर्यटनाशी संबंधित विविध क्षेत्रांमध्ये तरुणींचाही मोठ्या प्रमाणावर सक्रिय सहभाग दिसून येतो.
भूतानचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे सेंद्रिय शेतीला दिलेले विशेष महत्त्व. भात हे येथील प्रमुख पीक असून त्यासोबत मोठ्या प्रमाणावर मका आणि पपईची लागवड केली जाते.
भूतानमधून उगम पावणाऱ्या नद्यांच्या पाण्यावर मोठ्या प्रमाणावर जलविद्युत निर्मिती केली जाते. या जलविद्युत प्रकल्पांमधून देशाला मोठ्या प्रमाणावर महसूल मिळतो. त्यामुळे येथील नागरिक नद्यांना अत्यंत पवित्र मानतात. या नद्या स्वच्छ आणि प्रदूषणमुक्त ठेवण्यासाठी प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारीची भावना दिसून येते.
भूतानची लोकसंख्या प्रामुख्याने मंगोलियन वंशाशी संबंधित असून बौद्ध संस्कृतीचा येथील सामाजिक जीवनावर मोठा प्रभाव आहे. नैसर्गिक संपत्तीच्या दृष्टीने हा देश अत्यंत समृद्ध आहे. विपुल नैसर्गिक साधनसंपत्ती असून तिचे संवर्धन आणि जतन करण्यावर विशेष भर दिला जातो.
येथील नागरिकांना वर्षभर आवश्यक असलेले स्वच्छ आणि पिण्यायोग्य पाणी मोठ्या प्रमाणावर नैसर्गिक झऱ्यांमधून उपलब्ध होते. देशातील मोठा भूभाग देवदार, चिनार आणि फर यांसारख्या वृक्षांनी व्यापलेला आहे. जंगलांचे संवर्धन आणि पर्यावरणाचे रक्षण याला भूतानमध्ये विशेष महत्त्व दिले जाते.
भूतानमधील अर्थव्यवस्था आणि सामान्य जनजीवनाचा मोठा भाग भारताशी जोडलेला आहे. त्यामुळे भारताबद्दल येथील नागरिकांच्या मनात विशेष आदर आणि आपुलकी आढळते. येथील बांधकाम क्षेत्रातही मोठ्या संख्येने भारतीय नागरिक कार्यरत आहेत. भूतानच्या विकासासाठी आवश्यक असलेले तंत्रज्ञान, यंत्रसामग्री तसेच अनेक जीवनावश्यक आणि दैनंदिन वापरातील वस्तू भारतातून आयात केल्या जातात.
भूतानकडे जगातील पर्यावरणपूरक आणि तुलनेने व्यसनमुक्त जीवनशैलीचा आदर्श निर्माण करणारा देश म्हणून पाहिले जाते. निसर्गावर मनापासून प्रेम करणाऱ्या या देशातील नागरिकांच्या जीवनशैलीत समाधान, साधेपणा, शिस्त आणि पर्यावरणाविषयीची बांधिलकी प्रकर्षाने जाणवते.
भौतिक सुख-सुविधांच्या मागे न धावता मर्यादित गरजा, स्वच्छ पर्यावरण, निसर्गाशी असलेले नाते, संस्कृतीचा अभिमान आणि देशाप्रती असलेली निष्ठा यामुळे भूतानची जीवनपद्धती निश्चितच जगासाठी प्रेरणादायी आहे.
भूतानला भेट दिल्यानंतर एक गोष्ट मात्र पदोपदी जाणवते—निसर्गाचे जतन, साधेपणातील समाधान आणि आपल्या देशाविषयीचा अभिमान यांचा सुंदर समन्वय साधला, तर खऱ्या अर्थाने आनंदी आणि सुखी जीवन जगता येते.
